23 August 2020

जागतिक किर्तीच्या लेखिका : महाराणी चिमनाबाई

          गुजरातमधील बडोदा या मराठी संस्थानिक महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांच्या पत्नी महाराणी चिमनाबाई यांचा जन्म इंदोर जवळील देवास या ठिकाणी १३ नोव्हेंबर १८७१ साली सनातनी कुटुंबात झाला. चिमनाबाईंना लग्नाअगोदर लिहिता वाचता येत नव्हते. विवाहानंतरच्या काळात चिमनाबाईंची जडणघडण करण्यात स्वतः महाराजांचा फार मोठा वाटा होता. त्या आधुनिक जीवन प्रणालीचा स्वीकार करण्यास सुरुवातीला तयार नव्हत्या पण, युरोपियन देशाचे अनेक दौरे व पाश्चात्य राजघराण्यातील जोडप्यांशी झालेले आदान-प्रदान यामुळे त्यांना स्त्रीशिक्षणाचे महत्व पटले व त्यातूनच सयाजीरावांच्या निर्भय आणि कर्तबगार पत्नीची नवी प्रतिमा निर्माण झाली. सामाजिक सुधारणा, स्त्रियांची उन्नती आणि राष्ट्रवाद याबद्दलच्या आपल्या पतीच्या आंतरिक तळमळीला त्यांनी बरोबरीने साथ दिली. महाराजांच्या सतत मिळत गेलेल्या प्रेरणेने महाराणी चिमनाबाईंच्या रूपाने भारतातील स्त्रियांना एक सक्षम नेतृत्व आणि विसाव्या शतकातील स्त्रियांच्या कल्याणकारी योजनेला एक खंबीर पुरस्कर्ता मिळाला.
            महाराणी चिमनाबाईंनी महाराजांच्या समवेत भारतात आणि परदेशात चौफेर प्रवास केला या प्रवासाने त्यांचा एकंदर दृष्टिकोन अधिक विशाल झाला. त्यांना संगीत, कला, साहित्य, राजकारण, विविध खेळ यासारख्या अनेक विषयात रस उत्पन्न झाला. वेळोवेळी केलेल्या युरोप अमेरिकेसारख्या पाश्चात्य आणि जपानसारख्या पौरात्य देशाच्या प्रवासात तेथील वास्तव्यात तीव्र धारणक्षमता असलेल्या  मनःशक्तीमुळे त्यांना अनेक गोष्टी शिकता आल्या. आपल्या परदेश प्रवासाच्या अनुभवातून स्त्रियांचे हक्क, समानता आत्मनिर्भरता याबाबत दूरदृष्टीने त्यांना जे जाणता आले त्याला समूर्तता आणण्यासाठी त्यांनी राज्यात अनेकविध प्रयत्न केले. पाश्चिमात्य संस्थानातील कोणकोणते विचार एतद्देशीय पर्यावरणाला हितकारक ठरू शकतील याचे चांगले भान त्यांना होते.
          ३ ऑगस्ट १८९२ साली महाराणी चिमनाबाई यांना “इंपीरियल ऑर्डर ऑफ द क्राऊन ऑफ इंडिया” या क्वीन एक्सप्रेस यांनी प्रदान केलेल्या किताबाने सन्मानित करण्यात आले. स्त्रियांची सर्वोतपरी उन्नती व त्यांचे कल्याण हा त्यांच्या हृदयातील गाभ्याचा विषय होता. स्त्रियांबद्दलच्या या त्यांच्या कळकळीने त्यांना ग्रंथ लेखनाची प्रेरणा दिली. “द पोझिशन ऑफ वुमन इन  इंडियन लाइफ” हे त्यांचे स्त्रियांच्या स्थितीबद्दलचे पुस्तक १९११ साली लंडन येथून प्रकाशित झाले. हे पुस्तक त्यांनी भारतीय स्त्रियांना अर्पण केले आहे. कर्तुत्वान राण्या भरपूर होऊन गेल्या. राण्या म्हटलं की, आपल्याला लढाई करणारी, तलवार चालवणारी झाशीची राणी, ताराबाई आठवतात पण लेखणीत पारंगत असणारी पहिली राणी म्हणून चिमनाबाईंकडे पहावे लागेल. ‘पोझिशन ऑफ वुमन इंन इंडियन लाइफ’ या पुस्तकाचे लेखन त्यांनी श्री. एस. एम. मित्रा या विद्वान व्यक्तीच्या सहकार्याने केले आहे.
           या ग्रंथात स्त्रियांसंदर्भात व्यवसायाचे विश्लेषण करताना त्यांनी त्यातील उणिवा, क्षमता आणि शक्यता यासंबंधी बारकाईने विचार मांडले आहेत. तर पडदा पद्धतीच्या सनातनी काळात स्त्रियांनी कृषी, कला, कारागीर, हॉटेल, लोकोपयोगी सेवा, आर्थिक व्यवसायाशी परिचित व्हावे व त्यांनी ते स्वीकारावे अशी भूमिका मांडली आहे. तर जगातील स्त्रियांच्या स्थितीशी भारतीय स्त्रियांच्या स्थितीची तुलना करून लिहलेला हा आजखेरचा एकमेव ग्रंथ आहे. या पुस्तकातून प्रकट होणारी त्यांची क्रांतीदर्शी दृष्टी आश्चर्यकारकरित्या आजच्या वास्तवातही संदर्भयुक्त ठरते.
         महाराणींच्या स्वच्छ, स्पष्ट आणि मनमोकळ्या अशा वैचारिकतेमुळे १९२७ ला पुण्यात भरलेल्या पहिल्या भारतीय महिला परिषदेच्या अध्यक्षपदाचे स्थान त्यांना सन्मानपूर्वक देण्यात आले. ज्या काळात  स्त्रियांबद्दलच्या पारंपारिक धारणा आणि कल्पना समाजात दृढमूल  झाल्या होत्या त्या काळात महाराणींनी अत्यंत आश्चर्यकारकरित्या मुलींसाठी प्राथमिक शिक्षणाचा जोरदार पुरस्कार केला आणि बालविवाह रूढ नाहीशी करावी याची जोराने मागणी केली. या परिषदेमध्ये मिसेस कमलादेवी चट्टोपाध्याय यांनी महाराणी चिमनाबाईंच्या प्रगत दृष्टिकोनाची प्रशंसा करताना म्हटले की, पहिल्या अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या अध्यक्षा बडोद्याच्या महाराणी चिमनाबाई गायकवाड या होत्या. त्यांनी आणि महाराजांनी त्यांच्या राज्यात स्त्री शिक्षणाचा पुरस्कार केला व त्यातही स्त्रियांचे लग्नाचे वय वाढवून यासंबंधी कायदेशीर सुधारणा सर्वात लवकर व वेगाने केल्या. या त्यांच्या कार्यामुळे त्यांची अध्यक्षपदासाठी निवड करण्यात आली. त्यांचे पती महाराजा सयाजीराव हे सुधारणावादी राज्यकर्ते होते आणि महाराणी त्यांना सर्वतोपरी योग्य अशा साथीदार होत्या. पडदा पद्धतीचा त्याग करणाऱ्या राजघराण्यातील पहिल्या महिला होत्या. स्वयंप्रेरणेने जगणाऱ्या या महाराजांचे व्यक्तिमत्त्व अतिशय प्रभावशाली होते.
         आपल्या पतीसमवेत राज्यात अनेक कल्याणकारी योजनेत सहभागी होत होत्या. स्त्री शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी त्यांनी स्वतःहून मोठ्या रकमेचा विश्वस्त निधी निर्माण केला व त्यातून बुद्धिमान, सर्जनशील विद्यार्थिनींना शिष्यवृत्ती देण्याची तरतूद केली. त्या सतत विकसित होणाऱ्या नवनव्या क्षितिजांच्या प्रेरणादायी वातावरणात राहत होत्या. महाराजांच्या परदेशवारीत त्या सतत त्यांच्यासमवेत प्रवास करीत असत त्यामुळे पाश्चात्य जीवनातील गुणवत्तापूर्ण चांगला भाग त्यांनी पाहिला होता. महाराणी चिमनाबाई याही महाराजांप्रमाणे जाज्वल देशभक्त होत्या. आपली राजकीय मते व विचार त्या निर्भीडपणे व स्पष्टपणे व्यक्त करीत होत्या.
          आधुनिक काळातील स्त्रीपुरुष तुलना यासारखा अत्यंत स्फोटक निबंध १८८३ ला लिहिणाऱ्या ताराबाई शिंदे प्रमाणेच महाराणी चिमनाबाई या स्त्रियांच्या हक्कासाठी अत्यंत कृतीशील विचार करत होत्या, परंतु दुर्दैवाने स्त्री-मुक्ती चळवळीच्या इतिहासाने, अभ्यासकांनी आणि महाराष्ट्राने त्यांची आजअखेर दखल घेतलेली नाही हे आमचं दुर्दैव....! स्त्रियांच्या पाठीराखे आधारस्तंभ आणि प्रेरणास्त्रोत असणाऱ्या हर हायनेस महाराणी चिमनाबाई गायकवाड २३ ऑगस्ट १९६३ साली काळाच्या पडद्याआड निघून गेल्या. 
अशा या राणीला स्मृती दिनानिमित्त त्रिवार अभिवादन !